เช็คเด้ง ผิดอาญาไหม ต้องแจ้งความภายในกี่เดือน และเรียกเงินคืนอย่างไร

เช็คเด้งเป็นความผิดตาม พ.ร.บ.ความผิดอันเกิดจากการใช้เช็ค 2534 เมื่อไร องค์ประกอบมาตรา 4 ยอมความได้ ต้องร้องทุกข์ภายใน 3 เดือน และสิทธิฟ้องเรียกเงินตามเช็คทางแพ่ง

รับเช็คมาเป็นค่าสินค้าหรือค่าเงินกู้ พอนำไปขึ้นเงินกลับถูกธนาคารปฏิเสธการจ่ายเงิน หรือที่เรียกกันว่า "เช็คเด้ง" คำถามแรกที่ผู้ทรงเช็คมักสงสัยคือ ผู้ออกเช็คมีความผิดอาญาไหม ต้องแจ้งความภายในกี่วัน และถ้าอยากได้เงินคืนต้องทำอย่างไร บทความนี้สรุปหลักกฎหมายตามตัวบทแบบอ่านง่าย

เช็คคืออะไรในทางกฎหมาย

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ให้ความหมายว่า เช็คคือหนังสือตราสารซึ่งบุคคลคนหนึ่งเรียกว่าผู้สั่งจ่าย สั่งธนาคารให้ใช้เงินจำนวนหนึ่งเมื่อทวงถามให้แก่บุคคลอีกคนหนึ่ง หรือให้ใช้ตามคำสั่งของบุคคลอีกคนหนึ่ง อันเรียกว่าผู้รับเงิน (ป.พ.พ. มาตรา 987)

และบุคคลผู้ลงลายมือชื่อของตนในตั๋วเงิน ซึ่งรวมถึงเช็ค ย่อมต้องรับผิดตามเนื้อความในตั๋วเงินนั้น (ป.พ.พ. มาตรา 900) นี่คือฐานของความรับผิดทางแพ่ง ส่วนความรับผิดทางอาญาจะอยู่ในกฎหมายอีกฉบับหนึ่ง

เช็คเด้งเป็นความผิดอาญาเมื่อไร

กฎหมายที่ใช้คือพระราชบัญญัติว่าด้วยความผิดอันเกิดจากการใช้เช็ค พ.ศ. 2534 มาตรา 4 กำหนดว่า ผู้ใดออกเช็คเพื่อชำระหนี้ที่มีอยู่จริงและบังคับได้ตามกฎหมาย โดยมีลักษณะหรือมีการกระทำอย่างใดอย่างหนึ่งต่อไปนี้

1. เจตนาที่จะไม่ให้มีการใช้เงินตามเช็คนั้น

2. ในขณะที่ออกเช็คนั้นไม่มีเงินอยู่ในบัญชีอันจะพึงให้ใช้เงินได้

3. ให้ใช้เงินมีจำนวนสูงกว่าจำนวนเงินที่มีอยู่ในบัญชีอันจะพึงให้ใช้เงินได้ในขณะที่ออกเช็คนั้น

4. ถอนเงินทั้งหมดหรือแต่บางส่วนออกจากบัญชีอันจะพึงให้ใช้เงินตามเช็ค จนจำนวนเงินเหลือไม่เพียงพอที่จะใช้เงินตามเช็คนั้นได้

5. ห้ามธนาคารมิให้ใช้เงินตามเช็คนั้นโดยเจตนาทุจริต

เมื่อได้มีการยื่นเช็คเพื่อให้ใช้เงินโดยชอบด้วยกฎหมาย ถ้าธนาคารปฏิเสธไม่ใช้เงินตามเช็คนั้น ผู้ออกเช็คมีความผิด ต้องระวางโทษปรับไม่เกินหกหมื่นบาท หรือจำคุกไม่เกินหนึ่งปี หรือทั้งปรับทั้งจำ (พ.ร.บ.ว่าด้วยความผิดอันเกิดจากการใช้เช็ค พ.ศ. 2534 มาตรา 4)

3 จุดที่ต้องเช็คก่อนจะคิดว่าเป็นคดีอาญา

จากถ้อยคำในมาตรา 4 มีเงื่อนไขสำคัญที่ผู้ทรงเช็คควรดูให้ครบ

1. ต้องเป็นเช็คที่ออกเพื่อชำระหนี้ที่มีอยู่จริงและบังคับได้ตามกฎหมาย ถ้าไม่มีหนี้อยู่จริงในขณะออกเช็ค หรือหนี้นั้นบังคับตามกฎหมายไม่ได้ ก็ไม่เข้าองค์ประกอบมาตรานี้ ส่วนเช็คที่ให้ไว้ในแต่ละกรณีเป็นการชำระหนี้หรือไม่ ต้องดูข้อเท็จจริงเป็นรายกรณี

2. ผู้ออกเช็คต้องมีลักษณะหรือการกระทำตามข้อใดข้อหนึ่งใน 5 ข้อข้างต้น

3. ต้องมีการยื่นเช็คเพื่อให้ใช้เงินโดยชอบด้วยกฎหมาย และธนาคารปฏิเสธไม่ใช้เงิน

ถ้าขาดเงื่อนไขข้อใด ผู้ทรงเช็คอาจไม่มีช่องทางคดีอาญาตามกฎหมายนี้ แต่ยังอาจมีสิทธิเรียกเงินทางแพ่งได้ ซึ่งจะอธิบายต่อไป

เป็นความผิดอันยอมความได้ ต้องร้องทุกข์ภายใน 3 เดือน

ความผิดตามมาตรา 4 เป็นความผิดอันยอมความได้ (พ.ร.บ.ว่าด้วยความผิดอันเกิดจากการใช้เช็ค พ.ศ. 2534 มาตรา 5) ผลที่ตามมาคือต้องใช้หลักเรื่องเวลาร้องทุกข์ของความผิดอันยอมความได้ ซึ่งประมวลกฎหมายอาญากำหนดว่า ถ้าผู้เสียหายมิได้ร้องทุกข์ภายในสามเดือนนับแต่วันที่รู้เรื่องความผิดและรู้ตัวผู้กระทำความผิด เป็นอันขาดอายุความ (ป.อ. มาตรา 96)

ตามมาตรา 4 ความผิดจะเกิดขึ้นเมื่อธนาคารปฏิเสธไม่ใช้เงินตามเช็คที่ยื่นโดยชอบ ดังนั้นเมื่อได้รับใบคืนเช็คจากธนาคารแล้ว ควรเริ่มนับเวลาและดำเนินการโดยเร็ว ไม่ควรรอเจรจาจนเลยกำหนดสามเดือน

นอกจากนี้ พนักงานสอบสวนจะสอบสวนคดีความผิดต่อส่วนตัวไม่ได้ เว้นแต่มีคำร้องทุกข์ตามระเบียบ (ป.วิ.อ. มาตรา 121) และถ้าถอนคำร้องทุกข์ ถอนฟ้อง หรือยอมความกันโดยถูกต้องตามกฎหมาย สิทธินำคดีอาญามาฟ้องย่อมระงับไป (ป.วิ.อ. มาตรา 39 (2))

ถ้าผู้ออกเช็คจ่ายเงินภายหลัง คดีจะเป็นอย่างไร

กฎหมายเช็คมีบทเฉพาะว่า ถ้าผู้กระทำความผิดตามมาตรา 4 ได้ใช้เงินตามเช็คแก่ผู้ทรงเช็คหรือแก่ธนาคาร ภายในสามสิบวันนับแต่วันที่ผู้ออกเช็คได้รับหนังสือบอกกล่าวจากผู้ทรงเช็คว่าธนาคารไม่ใช้เงินตามเช็คนั้น หรือหนี้ที่ออกเช็คเพื่อใช้เงินนั้นได้สิ้นผลผูกพันไปก่อนศาลมีคำพิพากษาถึงที่สุด ให้ถือว่าคดีเลิกกันตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา (พ.ร.บ.ว่าด้วยความผิดอันเกิดจากการใช้เช็ค พ.ศ. 2534 มาตรา 7)

สังเกตว่าระยะเวลาสามสิบวันนี้นับจากวันที่ผู้ออกเช็คได้รับหนังสือบอกกล่าวจากผู้ทรงเช็ค ตัวบทจึงผูกกับการที่ผู้ทรงเช็คส่งหนังสือแจ้งว่าธนาคารไม่ใช้เงิน ส่วนรูปแบบและวิธีส่งหนังสือให้มีหลักฐานการรับ ตัวบทไม่ได้ระบุรายละเอียดไว้ ควรปรึกษาทนายความ

เรียกเงินตามเช็คทางแพ่ง

ไม่ว่าจะดำเนินคดีอาญาหรือไม่ ผู้ทรงเช็คยังมีสิทธิฟ้องเรียกเงินตามเช็คทางแพ่ง เพราะผู้ลงลายมือชื่อในเช็คต้องรับผิดตามเนื้อความในเช็ค (ป.พ.พ. มาตรา 900)

เรื่องอายุความ ในคดีที่ผู้ทรงตั๋วเงินฟ้องผู้สลักหลังและผู้สั่งจ่าย ห้ามมิให้ฟ้องเมื่อพ้นเวลาปีหนึ่งนับแต่วันที่ได้ลงในคำคัดค้านซึ่งทำขึ้นภายในเวลาอันถูกต้อง หรือนับแต่วันตั๋วเงินถึงกำหนดในกรณีที่มีข้อกำหนดว่าไม่จำต้องมีคำคัดค้าน (ป.พ.พ. มาตรา 1002) วันเริ่มนับอายุความในแต่ละกรณีมีรายละเอียด จึงไม่ควรรอจนใกล้ครบหนึ่งปี

กฎหมายเช็คยังเปิดช่องว่า ถ้าจำนวนเงินในเช็คแต่ละฉบับหรือหลายฉบับรวมกันไม่เกินจำนวนเงินที่ผู้พิพากษาคนเดียวมีอำนาจพิจารณาพิพากษาคดีแพ่งได้ การฟ้องคดีแพ่งเรียกเงินตามเช็คจะรวมฟ้องต่อศาลซึ่งพิจารณาคดีอาญาก็ได้ (พ.ร.บ.ว่าด้วยความผิดอันเกิดจากการใช้เช็ค พ.ศ. 2534 มาตรา 8)

ขั้นตอนที่ควรทำเมื่อเช็คเด้ง

1. เก็บต้นฉบับเช็คและใบคืนเช็คที่ธนาคารออกให้ ซึ่งระบุเหตุผลที่ไม่จ่ายเงิน

2. รวบรวมหลักฐานมูลหนี้ เช่น สัญญากู้ ใบส่งของ ใบแจ้งหนี้ หรือข้อความสนทนาที่แสดงว่ามีหนี้อยู่จริง

3. จดวันที่ธนาคารปฏิเสธการจ่ายเงิน และวันที่คุณรู้ตัวผู้ออกเช็ค เพื่อคำนวณกำหนดสามเดือน

4. พิจารณาส่งหนังสือบอกกล่าวถึงผู้ออกเช็ค

5. ร้องทุกข์ต่อพนักงานสอบสวน โดยคำร้องทุกข์ต้องปรากฏชื่อและที่อยู่ของผู้ร้องทุกข์ ลักษณะแห่งความผิด พฤติการณ์ ความเสียหาย และชื่อหรือรูปพรรณของผู้กระทำผิดเท่าที่จะบอกได้ (ป.วิ.อ. มาตรา 123) หรือผู้เสียหายจะฟ้องคดีอาญาต่อศาลเองก็ได้ (ป.วิ.อ. มาตรา 28)

6. วางแผนเรื่องคดีแพ่งควบคู่กันไป เพื่อไม่ให้สิทธิเรียกเงินขาดอายุความ

สรุป

เช็คเด้งจะเป็นความผิดอาญาก็ต่อเมื่อเช็คออกเพื่อชำระหนี้ที่มีอยู่จริงและบังคับได้ตามกฎหมาย ผู้ออกเช็คมีการกระทำตามที่มาตรา 4 กำหนด และธนาคารปฏิเสธการจ่ายเงินเมื่อยื่นโดยชอบ ความผิดนี้ยอมความได้ ต้องร้องทุกข์ภายในสามเดือนนับแต่รู้เรื่องความผิดและรู้ตัวผู้กระทำ ถ้าผู้ออกเช็คชำระเงินภายในสามสิบวันนับแต่ได้รับหนังสือบอกกล่าว คดีเลิกกัน ส่วนการเรียกเงินทางแพ่งทำได้แยกต่างหากและมีอายุความของตัวเอง

หากคุณถือเช็คที่ถูกปฏิเสธการจ่ายเงิน หรือเป็นฝ่ายผู้ออกเช็คที่ถูกดำเนินคดี สามารถปรึกษาทนายความผ่าน Lawslane เพื่อให้ทนายช่วยตรวจเอกสาร คำนวณกำหนดเวลา และวางแนวทางที่เหมาะกับกรณีของคุณได้